लेख रचना

मिडिया ट्रान्स्परेन्सी बडापत्र आउँदैछ
प्रेसले आफ्नो छवी सुधार्नु आवश्यक

-जेफ लोभिट

भ्रष्टाचार, आर्थिक स्वार्थ र माफियाको सिकार प्रेसलाई दरिलो र भरपर्दो नबनाइ भएको छैन ।

पत्रकारहरू जब शक्तिकेन्द्रहरुलाई पछ्याउने प्रयास गर्छन् तब राजनीतिक तथा व्यापारिक स्वार्थ भएका मानिसहरूबाट उनीहरू पीडित र प्रताडित हुन्छन्, कहिलेकाहीँ त उनीहरुको ज्यान पनि जान्छ ।

फोर्ब म्यागजिनको रुसी संस्करणका सम्पादक पाउल क्लेबिनिकोभको ९ जुनमा हत्या कसले गर्यो भन्ने अझै स्पष्ट भएको छैन, तैपनि उनको मृत्युमा शक्तिशाली व्यापारिक स्वार्थहरूको हात भएको अनुमान छ ।

भ्रष्टाचारको अनुसन्धान गर्ने पत्रकारहरूको लागि सबैभन्दा खतरनाक देशहरूको सूचीमा कोलम्बिया र फिलिपिन्ससँगै रुस पनि आउँछ । पत्रकारहरूको सुरक्षासँग सरोकार राख्ने समिति कमिटी टु प्रोटेक्ट जर्नलिस्टस् को रिपोर्टअनुसार सन् २००३ मा ३६ जना पत्रकारहरू उनीहरूको व्यवसायिक जिम्मेवारी पालन गर्नाको कारणले मारिएका थिए । युद्धक्षेत्रभन्दा बाहिर मारिएका १७ जना पत्रकारहरूमध्ये सात जना पत्रकार भ्रष्टाचारको रिपोर्ट गरेको कारणले मारिएको विश्वास गरिन्छ ।

न्यु एज अखबार र बीबीसीको बंगाली सेवाको लागि समाचार पठाउने र धेरैजसो भ्रष्टाचारको बारेमा समाचार लेख्ने बंगलादेशका पत्रकार मानिक चन्द १५ जनवरीमा बम आक्रमणमा मारिएका थिए । मोजाम्बिकमा कार्यरत खोजीपत्रकार कार्लोस अल्बर्र्टो कार्र्डोसो सन् २००० मा त्यहाँको सबैभन्दा ठूलो ऐतिहासिक बैँक भ्रष्टाचारको अनुसन्धान गर्दा मारिएका थिए ।

पत्रकारहरूको सुरक्षा पत्रकारिता तालिमको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष हुनुपर्छ । यसको तार्त्पर्य हो सकेसम्म टिममा काम गर्नु बेस हुन्छ र भ्रष्टाचारको बारेमा अनुसन्धान गर्दा सहकर्मी पत्रकारहरूलाई एकअर्काको कामको जानकारी दिनर्ुपर्छ । फिलिपिन्सको खोज पत्रकारिता केन्द्रले राष्ट्रपति एस्ट्राडाको भ्रष्टाचारको पोल खोल्ने काममा ठूलो भूमिका खेलेको थियो । यो काम टिम बनाएर गरिएको थियो । यसले एस्ट्राडामाथि महाअभियोग लगाउन सघायो र उनलाई सत्ताबाट हट्न बाध्य गरायो ।

तर भ्रष्टाचारविरुद्ध मिडियाको प्रयासको सफलता मिडिया बाहिरका तत्वहरुमाथि पनि भर पर्छ । मिडियाको सफलतामा यी तत्वहरूको भूमिका हुन्छ :

प्रेस स्वतन्त्रता कानुनहरु,

विवेकशील, सबल, आत्मनिर्भर न्यायाधीशहरु,

आँटिला सरकारी अभियोक्ताहरु, कानुन व्यवसायीहरु,

व्यावसायिक सीपयुक्त इमान्दार प्रहरी र निजामती कर्मचारीहरु, तथा

मिडियालाई र्सार्वजनिक पहरेदार बन्न सघाउने वातावरण ।

कतिपय मिडिया मालिकहरूको पनि आफ्नै स्वार्थ हुन्छ । यस्ता स्वार्थमा प्रायः सरकारर प्रशासनको पनि संलग्नता हुन्छ । धेरैजसो देशमा मिडिया मालिकहरु सत्तासीन राजनीतिक दलहरूको यति नजिक हुन्छन् कि कुनै निर्णय सरकारले गरेको हो कि मिडिया मालिकले गरेको हो भन्ने थाहा पाउन गाह्रो हुन्छ ।

सरकारले ऐनकानुनको सम्मान र समान रूपले पालन गर्नु र र्सार्वजनिक सूचना सकेसम्म पारदर्शी ढंगले उपलब्ध गराउनु अति जरुरी हुन्छ । मिडियाले निष्पक्ष ढंगले काम गर्नका लागि स्वार्थहरूको बीच द्वन्द्वलाई घटाउने नीति र ऐनकानुनहरू तत्कालै ल्याउनुपर्छ ।
भ्रष्टाचारले गाँजेका मुलुकहरूमा मिडिया मालिकहरूले पत्रकारहरूको परिश्रमिक (तलब स्केल), सम्पादकहरूको स्वतन्त्रता र खोजपत्रकारितालाई दरो पार्न न्युजरुमलाई चाहिने पर्याप्त बजेटजस्ता विषयमा विचार विमर्शरछलफल गर्नुपर्छ ।

मिडियाले आफ्नै छवि पनि संग्लो पार्नुपर्छ । दर्ुभाग्यवश समाचार र लेखजस्ता सम्पादकीय सामग्री छाप्न (र नछाप्न पनि) का लागि तथा अनैतिक कामका लागि नगद रकम (र आकर्ष अवसर, सेवा र सामान पनि) लिने परिपाटी संसारभरि, खास गरी दक्षिणी तथा पर्ूर्वी युरोपका देशहरु र ल्याटिन अमेरिकामा, व्याप्त छ । अन्तर्रर्ााटय जनसर्म्पर्क संघ, (इन्टरनेसनल पब्लिक रिलेसन एसोसिएसन) ले ५४ देशमा गरेको र्सर्भेक्षणमा यो कुरा स्पष्ट भएको हो ।
यो र्सर्वेक्षणमा पूर्वी युरोपका झण्डै दुई तिहाइ उत्तरदाताहरूले पत्रकारहरुले सम्पादकीय सामग्री -समाचार र लेख) का लागि रकम लिनु सामान्य कुरा हो भनी ठानेको पाइयो । दक्षिणी युरोप, अप्रिmका र पश्चिम एशिया (मध्यपूर्व) मा पाँचजनामा दुई जना उत्तरदाताहरुले समाचार र लेखहरू छाप्दा पैसाको लेनदेनले प्रभाव पारेको हुन्छ भन्ने विश्वास गर्छन् ।

अन्तर्ष्ट्रिय जनसर्म्पर्क संघ र अन्य जनसर्म्पर्क निकायहरूले अन्तर्ष्ट्रिय पत्रकार महासंघ, ट्रान्स्परेन्सी इन्टरनेसनल र इन्टरनेसनल प्रेस इन्स्टिच्युटसँग मिलेर संचार पारदर्शिता बडापत्र (मिडिया ट्रान्स्परेन्सी चार्टर) जारी गर्दैछ । यसमा जनसर्म्पर्क र मिडियामा घूसको लेनदेनलाई निर्मूल पार्न स्पष्ट सिद्धान्त र नियमहरू प्रस्तुत गरिनेछन् ।

यो नयाँ मिडिया ट्रान्स्परेन्सी बडापत्रमा उपहार लिने कुरा तथा समाचार, लेख र विज्ञापनको विषयवस्तुबीच भिन्नतालाई स्पष्ट पारिएको छ । मिडियालाई दरिलो र भरपर्दो बनाउनका लागि पत्रकार, प्रकाशक तथा मिडिया मालिकहरूले यो बडापत्रलाई र्समर्थन, सहयोग र पालना गर्नु आवश्यकता छ ।

स्रोतः इन्टरनेसनल हेराल्डबाट द काठमाडौँ पोष्टमा अगस्ट २, २००४ मा पुनःप्रकाशित लेखको साभार अनुवाद